Şimal Qipçaqcasında Mürəkkəb Sözlərin İnkişaf Dinamikası
(The Development Process of Compound Words in the Northern Kipchak Language )

Yazar :  İmanyar QULİYEV  
Türü :
Baskı Yılı :
Sayı : 12
Sayfa : 737-746
    


Özet

This article provides an overview of compound words in the Kipchak language based on the linguistic materials from the Codex Cumanicus (13th–14th centuries) and Kipchak-Gregorian texts (16th–17th centuries), both of which belong to Northern Kipchak. It examines the development dynamics of word compounding over a span of five centuries. While the compounding phenomenon preserved its core structure, it also expanded under the influence of socio-cultural factors and was enriched with new examples. The main conclusion is that although a portion of the Kipchak Turks adopted Gregorian Christianity and translated religious and legal texts of this denomination into Turkic − thus incorporating religious loanwords such as personal names and theological terms − this type of borrowed vocabulary was almost entirely absent in the compounding process. Nevertheless, there are some examples of Arabic and Persian origin words participating in compound formation. In summary, neither the grammatical system nor the lexical units of the Armenian language played a role in the Turkic compounding process. On the other hand, a striking feature in the developmental dynamic is the abundance of compound words types and examples found in the Kipchak-Gregorian texts. These texts not only include all types of compound words present in the Codex, but also introduce new syntactic structures.

Anahtar Kelimeler

Codex Cumanicus, compound word, Kipchak-Gregorian texts, development dynamics

Abstract

Bu məqalədə şimal qıpçaqcasına aid “Codex Cumanicus” (XIII-XIV əsrlər) və qıpçaq-qriqorian mətnlərinin (XVI-XVII əsrlər) dil materialları əsasında qıpçaq dilində mürəkkəb sözlərin ümumi mənzərəsi verilmiş və bu beş əsr ərzində mürəkkəbləşmə hadisəsinin inkişaf dinamikası araşdırılmışdır. Mürəkkəbləşmə hadisəsi əsas çərçivəsini qorumaqla yanaşı, sosio-mədəni amillərin də təsiri ilə öz əhatəsini genişləndirmişdir, yəni yeni nümunələrlə zənginləşmişdir. Əsas nəticə odur ki, qıpçaq türklərinin bir qismi qriqorianlığı qəbul edib bu məzhəbə aid dini və hüquq mətnlərini türkcəyə çevirsələr də, buna paralel olaraq dini məzmunlu alınma sözlər (şəxs adları və dini terminlər) götürsələr də, bu tip alınma leksika mürəkkəbləşmə prosesində demək olar ki iştirak etməmişdir. Amma ərəb-fars mənşəli sözlərin mürəkkəb sözlərin əmələ gəlməsində iştirakına dair müəyyən qədər nümunə vardır. Xülasə, nə erməni dilinin qrammatik sistemi, nə də leksik vahidləri türkcədə mürəkkəbləşmə prosesində özünü göstərə bilmişdir. Digər tərəfdən inkişaf dinamikasında nəzərə çarpan xüsusiyyət QQM-də mürəkkəb söz tiplərinin və nümunələrin çoxluğudur. Belə ki, QQM “Kodeks”dəki bütün mürəkkəb söz tiplərinə dair nümunələr ehtiva etməklə yanaşı, bizə yeni strukturlar da təqdim edir.

Keywords

“Kodeks Kumanikus”, mürəkkəb söz, qıpçaq-qriqorian mətnləri, inkişaf dinamikası