O‘ZBEK TILINING SINTAKTIK SATHIDA LEKSIK YAXLITLIK TAMOYILI UNIVERSAL SINTAKTIK BOG‘LANISH MISOLIDA
(The Principle of Lexical Integrity at the Syntactic Level of the Uzbek Language: A Case Study of Universal Dependency )

Yazar :  Dilobar SULAYMANOVA  
Türü :
Baskı Yılı :
Sayı : 12
Sayfa : 861-868
    


Özet

This article highlights the essence of the lexical integrity principle, which prioritizes words in formal-functional linguistics, and its realization at the syntactic level. The direct or indirect influence of a word, as a structural element, on sentence formation—either by acting as a center that unites specific components around itself or as an extender fulfilling an enclosing function—is examined. The incorporation of words into morpho-syntactic relations as crucial morphemes in universal syntactic connections, the status of [Pm] which grants potential sentence status to any [W], and the foundation this valency lays for the hierarchical relationship known as center-periphery in formal-functional linguistics are analyzed using examples. The study also demonstrates how the Universal Dependency (UD) approach contributes to the development of a flexible system adaptable to multiple languages, using syntactic units in Uzbek as a case study. This theory is scientifically substantiated not only for its role in facilitating natural language understanding through computational means but also for serving as a valuable resource for comprehensive linguistic research.



Anahtar Kelimeler

lexical integrity, universal dependency (USB/UD), head-dependent relations, sentence and word expanders.



Abstract

Ushbu maqolada formal-funksional tilshunoslikda so‘zlar ustuvorligiga asoslanadigan leksik yaxlitlik tamoyilining mazmun-mohiyati va uning sintaktik sathda voqelanishi yoritiladi. Qurilish ashyosi bo‘lgan so‘zning gap shakllanishiga bevosita yoki bilvosita ta’sir etishi, ya’ni markaz sifatida o‘z atrofida muayyan bo‘laklarni birlashtirishi yoki kengaytiruvchi sifatida qurshov vazifasini bajarishi ochib beriladi. So‘zlarning universal sintaktik bog‘lanishdagi muhim morfemalar sifatida morfo-sintaktik munosabatlarga kirishishi, potensial gap mavqeyini istalgan [W] ga beruvchi [Pm] ning maqomi va ushbu valentlikning formal-funksional tilshunoslikda markaz qurshovlilik munosabati deb ataladigan pog‘onaviylikka asos solishi misollar yordamida tahlil qilinadi. Universal sintaktik bog‘lanish (USB/UD) yondashuvining ko‘p tillarga moslashtirilgan qulay tizim yaratishga xizmat qilishi o‘zbek tilidagi sintaktik birliklar misolida ochib beriladi. Xilma-xil tillarning tillararo izchil tahlili uchun mustahkam asos vazifasini bajaradigan ushbu nazariyaning nafaqat kompyuter yordamida tabiiy tilni tushunishga yordam berishi, balki keng qamrovli lingvistik tadqiqotlarga ham manba bo‘la olishi ilmiy asoslanadi.



Keywords

leksik yaxlitlik, universal sintaktik bog‘lanish – USB (UD), markaz qushovlilik, gap va so‘z kengaytiruvchilari